Podporucznik Franciszek Borcz - poległy w obronie Kresów

  Urodził się 1 września 1897 roku w Soninie jako syn Stanisława i Katarzyny z d. Hepnar. Był uczniem Cesarsko-Królewskiego Gimnazjum Realnego w Łańcucie (tradycje kontynuuje I Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza), ukończył dwie klasy gimnazjum, rok przewidzianej matury: 1918. W 1915 roku został powołany do 90 pułku piechoty Armii Austro-Węgier. W pułku tym służyło 75% Polaków, garnizon znajdował się w Jarosławiu. Uczestniczył w walkach na froncie rosyjskim początkowo jako szeregowy, z czasem otrzymał awanse na wyższe stopnie, w tym do stopnia chorążego (13.02.1918 r.). Wkrótce ukończył kurs oficerski rezerwy cesarsko-królewskiej szkoły wojskowej w Przemyślu i Radymnie oraz otrzymał awans do stopnia podporucznika. W uznaniu jego zasług za odwagę wobec wroga nadano mu Brązowy Medal za Odwagę.
  Zaraz po zakończeniu I wojny światowej wojny wstąpił do odrodzonego Wojska Polskiego. W dniu 10 lutego 1919 roku sporządzona w języku niemieckim jego ewidencja służby w Armii Austro-Węgier została zarejestrowana przez kancelarię 9 pułku piechoty w Jarosławiu. Na mocy Dekretu Naczelnego Wodza Wojsk Polskich oraz rozkazu wykonawczego wojskowego Szefa Sztabu Generalnego Franciszek Borcz jako były oficer Armii Austro-Węgier otrzymał 19 lutego 1919 roku pierwszy oficerski przydział służbowy jako podporucznik do 14 pułku piechoty Wojska Polskiego w Jarosławiu.
  Już wkrótce uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej toczącej się w Galicji Wschodniej o przynależność państwową tego regionu. Walki prowadzone były pomiędzy odrodzonym państwem polskim, a Zachodnioukraińską Republiką Ludową. Walczył w składzie 8 pułku piechoty Legionów przeciw siłom tzw. Armii Halickiej, w której szeregach było wielu żołnierzy dawnej Armii Austro-Węgier. Podczas wojny z walczącymi o niepodległe państwo Ukraińcami pułk torował sobie i innym polskim oddziałom drogę do broniącego się Lwowa. Skierowany pod Rawę Ruską, brał udział w walkach o: Skniłów, Magierów, Niemirów, Kulików, Stary Sambor, Stanisławów. Oddział toczył następnie walki w kierunku wschodnim m.in. w obronie miasta Brzeżany. Ppor. Franciszek Borcz walczył w 3 kompanii tego pułku należącej do I batalionu, prawdopodobnie pełnił funkcję dowódcy jednego z plutonów tej kompanii.
  Oto fragment opisu ciężkich walk prowadzonych przez pułk w na początku trzeciej dekady czerwca 1919 roku: „Dnia 23 czerwca I i II bataliony pod dowództwem mjr Jarnuszkiewicza odbiły przeciwuderzeniem wieś Wołków i Ładaniec, utracone przez oddziały 29-go i 30-go pułków piechoty. W Wołkowie znajdowały się 3 „kurenie” Ukraińców. W dniu następnym pułk wytrzymał na tych pozycjach silny ogień artylerii i odparł krwawo atak nieprzyjacielski, za co został wyróżniony w komunikacie Sztabu Generalnego w następujących słowach: „Silne ataki ukraińskie pod Janczynem i Wołkowem zostały przez 8-y pułk Legionów z ciężkimi stratami dla niego odparte. W tej walce wzięliśmy przeszło 100 jeńców” („Zarys historii wojennej 8-go pułku piechoty Legionów”).
  Autor opracowania o dziejach pułku podkreśla krytyczną sytuację tych dni następującymi słowami: „Położenie naszych oddziałów było poważne, gdyż zajęte pozycje nad Gniłą Lipą były ostatnią linią obronną przed Lwowem”.
  Podporucznik Franciszek Borcz zginął 26 czerwca 1919 roku we wsi Wołków podczas odpierania wygasającej już wtedy ukraińskiej ofensywy (znanej w literaturze przedmiotu jako ofensywa czortkowska). Okoliczności śmierci pozostają nieznane. Został pochowany na cmentarzu w niedalekich Przemyślanach 29 czerwca 1919 roku (miejscowość położona około 50 km na wschód od Lwowa).
  Już 28 czerwca 1919 roku o piątej nad ranem 8 pułk piechoty Legionów wraz z innymi polskimi oddziałami przeszedł do pomyślnego natarcia, front został przerwany, a w lipcu tego roku pułk dotarł do rzeki Zbrucz.
  W taki sposób wypowiedział się kilka lat później o poległym wspomniany major Czesław Jarnuszkiewicz - dowódca I batalionu 8 pp Legionów, a czasowo nawet dowódca tego pułku: „Doskonały bojowy oficer, sumienny w służbie”.
  W walkach o otwarcie drogi do broniącego się Lwowa wiosną 1919 roku uczestniczył również starszy brat Franciszka – szeregowy Jan Borcz walczący w 7 kompanii 37 pułku piechoty. W czasie I wojny światowej Jan również służył w Armii Austro-Węgier. Należący do improwizowanej grupy wypadowej Wojska Polskiego dowodzonej przez rotmistrza Rolanda Bogusza żołnierz poległ w Pleszowicach 5 kwietnia 1919 roku. Tamże znalazł wieczny spoczynek. Miejscowość ta położona jest w Ukrainie, tuż przy granicy z Polską, niedaleko Przemyśla.

***

  Oznaczone miejsca pochówku obu braci nie zachowały się. Symboliczne epitafium znajduje się na Cmentarzu Komunalnym w Łańcucie.
  Polegli bracia należeli do rodzeństwa Walentego Borcza – pradziadka dra Andrzeja Borcza. Walenty Borcz również służył w Armii Austro-Węgier. Trafił do niewoli rosyjskiej (przebywał m.in. w Kazachstanie), skąd powrócił do rodziny w Woli Bliżej (obecnie Wola Mała) dopiero po zakończeniu I wojny światowej. Jako głowa licznej rodziny na front więcej nie wyruszył.
oprac.: Andrzej Borcz

Bibliografia:

1. Dziennik Rozkazów Wojskowych
    https://sbc.org.pl/Content/10935/PDF/10935.pdf

2. W obronie Lwowa i Kresów Wschodnich polegli od 1 Listopada 1918 do 30 Czerwca 1919 r., Lwów 1926
    https://sbc.org.pl/Content/4544/PDF/4544.pdf

3. M. Targowski, Zarys historii wojennej 8-go pułku piechoty Legionów, Warszawa 1928
    https://kpbc.umk.pl/Content/279984/Magazyn_496_07.pdf

4. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1934
    https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/39404/edition/56413/content

5. Por. Franciszek Borcz, Wojskowe Biuro Historyczne im gen. K. Sosnkowskiego, Centralne Archiwum Wojskowe, sygnatura: I.481.B.10539
6. Gimnazjum i Liceum im. Henryka Sienkiewicza w Łańcucie  szkice historyczne, sylwetki, wspomnienia, Warszawa 1965
7. M. Klimecki, Polsko-ukraińska wojna o Lwów i Galicję Wschodnią 1918-1919, Warszawa 2000
8. M. Klimecki, Czortków 1919, Warszawa 2022